Giriş
Son dönemde hasta hakları ve hasta güvenliği çalışmalarının hız kazanması ile çalışan güvenliği kavramı ülkemizde giderek artan bir öneme sahip olmuştur. Ne yazık ki çalışan güvenliği deyince birçoğumuzun aklına sadece çalışma ortamında maruz kalınan fiziksel, kimyasal ve biyolojik etmenler gelmekte, psikososyal etmenler göz ardı edilmektedir. Bu derlemede çalışma ortamında çok görülen fakat isimlendirilmeyen, sosyal ve psikolojik çok boyutlu bir eylemler dizisi olan mobbing (psikolojik taciz) konusu ele alınmıştır.
Mobbing Kavramı
Özellikle Amerika ve Avrupa’da son yılların en dikkat çeken konularından biri olan mobbing kavramı; içinde psikolojik yıldırma, psikolojik şiddet, baskı, kuşatma, taciz, rahatsız etme veya sıkıntı verme gibi anlamlar barındırmaktadır. Mobbing, Latince “mobile vulgus” sözcüğünden gelmektedir. Kelime olarak; kararsız kalabalık, şiddete yönelmiş topluluk gibi anlamlar taşımaktadır. İngilizcede “mob” eylemi, bir yerde toplanmak, saldırmak, ve rahatsız etmek demektir. Türk Dil Kurumu tarafından işyerinde mobbing olgusu “bezdiri” olarak tanımlanmıştır (kaynak).
Görülme Sıklığı
Mobbing olgusu durağan olmayıp, sürekli değişen bir süreçtir. Leymann (1996), mobbing süresinin en az; ortalama 6 ay, en uzun; ortalama 15 ay olduğunu belirtmektedir. Uluslararası Çalışma Örgütü’ne göre işyerlerinde karşılaşılan en önemli sorun mobbing eylemleridir ve çalışan güvenliğini tehdit etmektedir. Amerika’da Workplace Bullying Institute (WBI) tarafından yapılan bir araştırmada; çalışanların %13’ünün yakın bir zamanda mobbinge maruz kaldığı, %24’ünün geçmişte, %12’sinin ise tanık olduğu saptanmıştır.
Mobbing Süreci
Mobbing vakaları, oluşum sürecine göre üç şekilde karşımıza çıkmaktadır:
- Düşey Mobbing: Üst konumda yer alanların astlarına yönelik olarak gerçekleştirdikleri mobbing vakalarıdır.
- Yatay Mobbing: İşyerinde mobbingin fail ve failleri mağdur ile benzer görevlerde ve benzer olanaklara sahip, aynı konumdaki iş arkadaşlarıdır.
- Dikey Mobbing: Çalışanın yöneticiye psikolojik şiddet uygulamasıdır. Nadir görülen bir durumdur.
Mobbingin Nedenleri
Mobbingin nedenleri genel olarak üç ana başlık altında incelenebilir:
- Kişisel Nedenler: Mobbing mağdurları genellikle dürüst, çalışkan ve özgüveni yüksek kişilerdir.
- Kurumsal Nedenler: Kurumlardaki hiyerarşik yapı, otoriter bir yönetim tarzını beraberinde getirebilir.
- Sosyal Nedenler: Toplumun sosyal, ekonomik ve kültürel normları mobbinge zemin hazırlayabilir.
Mobbingin Etkileri
Mobbing başlığı altında ele alınacak davranış modelleri ve etkileri 5 ana grup altında incelenmektedir:
- İletişim Biçimi ve Etkileri
- Sosyal İlişkilere Saldırı
- İtibara Saldırı
- Yaşam ve İş Kalitesine Saldırı
- Doğrudan Sağlığı Etkileyen Saldırılar
Mobbingin Maliyeti
Mobbing eylemleri mağdurlarda sadece psikolojik rahatsızlıklara değil, aynı zamanda büyük ekonomik kayıplara da yol açmaktadır. Almanya’da bu rakamın 15,3 milyar Euro olduğu ileri sürülmektedir. Ülkemizde ise bu konuda henüz yeterli yasal düzenlemeler bulunmamaktadır.
Sonuç ve Öneriler
Mobbingin önlenmesi için kurum içi statü ve görev dağılımı gibi hassas konularda belirsizliklere yer verilmemeli, yönetimde saydamlık sağlanmalıdır. Ayrıca, çalışanların ve işverenlerin konuyla ilgili eğitimi göz ardı edilmemelidir.
