Öğrenilmiş Çaresizlik Nedir?
Öğrenilmiş çaresizlik, Dr. Seligman ve çalışma arkadaşları tarafından tanımlanan bir psikoloji terimidir. Bu kavram, hayvanların veya insanların karşılaştıkları olumsuz olaylar üzerinde kontrollerinin olmadığını düşündükleri durumlarda ortaya çıkan apati (duygusuzluk) durumunu ifade eder.
Bu rahatsızlığı yaşayan birey, daha önce yaşadığı olumsuzluklarla tekrar karşılaşmaktan kaçınmak için çaba sarf etmez. Seligman’a göre, bireyin olumsuz olaylara maruz kalmasıyla gelişen öğrenilmiş çaresizlik duygusu; motivasyonsuzluk, uyumsuzluk, pasiflik, depresyon, umutsuzluk ve eylemlerin sebepleri ile sonuçları arasında bir bağ kuramama gibi sorunlara neden olmaktadır.
Öğrenilmiş Çaresizlik Deneyi
1965’in başlarında, Martin E. P. Seligman, deneyinde 24 köpeği üç gruba ayırdı. Birinci gruptaki köpeklere “kaçış grubu” adı verildi. Bu köpekler, beyaz bir kabinin içinde hamağa sarılı halde yatarken, arka ayaklarından 500 voltluk zararsız bir elektrik şokuna maruz bırakıldılar. Bu gruptaki köpekler, kabinde kafalarının bir yanındaki paneldeki bir düğmeye basarak şoku kesme imkânına sahiptiler.
Eğer 30 saniye içinde düğmeye basamazlarsa şok kendiliğinden kesiliyordu. Kaçış grubundaki köpekler, düğmeye basmayı hızla öğrendiler ve giderek daha az sürede düğmeye basmayı başardılar.
İkinci gruptaki köpeklere “boyunduruk grubu” adı verildi. Bu köpekler, kaçış grubuyla aynı şartlar altında şoka maruz bırakıldılar. Ancak bu köpekler düğmeye bassalar bile şok kesilmiyordu. Bu gruptaki köpekler, 30 denemeden sonra paneldeki düğmeye basmaktan vazgeçtiler.
Üçüncü gruptaki köpekler ise “kontrol grubu” olarak adlandırıldı ve herhangi bir şoka maruz kalmadılar. 24 saat sonra tüm köpekler, kısa bir çitle iki bölmeye ayrılmış kapalı bir alana götürüldü. Köpeklere 10 kez şok verildi ve köpeklerin bu 10 denemenin birinde duvarın üstünden karşı tarafa atlayarak şoktan kurtulacakları umuluyordu.
Kaçış ve kontrol grubu kurtulmada hemen hemen aynı başarıyı gösterirken, boyunduruk grubu diğer gruplardan önemli ölçüde farklılık gösterdi. Bu gruptaki 8 köpeğin 6’sı, 10 denemeden sonra bile duvarın üzerinden atlayıp şoktan kurtulamadı. Bir hafta sonra bu 8 köpeğin 5’i, hala 10 denemenin herhangi birinde karşıya atlamayı beceremiyordu.
Deneyin sonuçları, boyunduruk grubundaki köpeklerin çaresiz olmayı öğrendiklerine işaret ediyordu. Öğrenilmiş çaresizlik ile ilgili olarak hayvanlar üzerinde yapılmış diğer bazı ilginç deneyleri sizlerle paylaşmak isterim.
Küçük Balıkları Yemeyen Köpekbalığı
Araştırmacılar, bir köpekbalığını oda büyüklüğündeki bir cam bölmeye koydular. Cam bölmenin diğer tarafında balıklar vardı. Köpekbalığı ne tarafa gitse cam bölmeye çarptı. Bir süre sonra cam bölmeye çarpmamayı öğrendi. Çünkü ne kadar uğraştıysa da diğer taraftaki balıklara ulaşamamıştı.
Köpekbalığı, 21. günden sonra cam bölmelere hiç çarpmamayı öğrendi. Bunun üzerine cam bölmeyi çıkardılar. Ancak köpekbalığı oralı bile olmadı. Kendisi sadece o bölme alanına kadar yüzebileceğini sanıyordu. Artık diğer balıkları yiyemeyeceğini anlamış ve balıklara dokunamamıştı. Çünkü köpekbalığı çaresizliği öğrenmişti.
